wtorek, 28 marca 2017

Monolitowe krzyże kamienne w Jaksonowie gmina Żórawina powiat wrocławski


Krzyż kamienny, pokutny, pojednania, Jaksonów gm. Żórawina pow. wrocławski
Jaksonów, krzyż kamienny (fot. 2012)
Jaksonów (niem. Jackschönau, od 1937 Schwertern) gm. Żórawina pow. wrocławski.

W Jaksonowie do II wojny światowej znajdowały się dwa krzyże kamienne rozmieszczone po obu stronach schodów na cmentarz przykościelny kościoła pw. Podwyższenia Krzyża Świętego(Hellmich, 1923)(Steller, 1934)(Degen, 1965). Ten umieszczony po prawej stronie zaginął.

Miejsce to nie jest pierwotnym miejscem ustawienia krzyży. Nie wiadomo, skąd zostały przeniesione ani kiedy. Hans Lutsch w swoim zestawieniu śląskich zabytków z 1889 r. wspomina tylko o jednym krzyżu kamiennym na cmentarzu kościelnym(Lutsch, 1889). Z kolei Max Hellmich w wykazie kamiennych krzyży na Śląsku z 1923 r. informuje o dwóch, stojących po obu stronach kamiennych schodów na cmentarz kościelny i zamieszcza ich rysunki(Hellmich, 1923). Możliwe, że jeden z krzyży został przeniesiony ze swojego pierwotnego miejsca pod kościół pomiędzy tymi datami i obydwa zostały ustawione wtedy symetrycznie przed wejściem na cmentarz.
Krzyż kamienny, pokutny, pojednania, Jaksonów gm. Żórawina pow. wrocławski
krzyż kamienny w Jaksonowie (fot. 2012)

Przez Maxa Hellmicha obydwa krzyże zakwalifikowane zostały do pomników średniowiecznego prawa (Steinerne Zeugen mittelalterlichen Rechtes)(Hellmich, 1923) czyli autor uważał, że postawiono je w wykonaniu umów pojednawczych (kompozycyjnych) jako krzyże pokutne (pojednania). Podobnie określa je (Sühnekreuz) Kurt Degen w spisie zabytków powiatu wrocławskiego(Degen, 1965), wydanym po wojnie ale dotyczącym inwentaryzacji przeprowadzonej w latach 1936/37. Śladem niemieckich poprzedników jako krzyż pokutny określili, zachowany krzyż w Jaksonowie, polscy badacze(Milka, 1979). Swoistym urzędowym usankcjonowaniem pokutnego charakteru krzyża było umieszczenie tabliczki sygnowanej przez Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków i Bractwo Krzyżowców przy PTTK o treści: "Krzyż pokutny XIV-XVI w., stawiany przez zabójcę na miejscu zbrodni". Bardzo słusznie takiej pewności co do charakteru krzyża nie ma ''Katalog zabytków sztuki w Polsce'' opisując go tylko: "krzyż, średniowieczny, granitowy"(Katalog ..., 1991). Pokutny charakter krzyża nie jest w żaden sposób udokumentowany, a taka kwalifikacja jest wyłącznie domysłem opartym na błędnym założeniu, że tego typu krzyże były wystawiane jedynie w wykonaniu umowy kompozycyjnej. Krzyż w Jaksonowie można uznać za jeden z prymitywniej wykonanych na Dolnym Śląsku. Takie wrażenie wizualne nie jest spowodowane wyłącznie nadgryzieniem przez ząb czasu. Co prawda na krzyżu widać wyraźne ślady wpływu czynników atmosferycznych i uszkodzeń, ale można także stwierdzić, że jego obróbki nie cechuje zaawansowana technika. Krzyż jest corocznie bielony przez mieszkańców wsi. Krzyż stoi przy drodze, na lewo od schodów prowadzących do kościoła (na cmentarz przykościelny). Jak wspomniałem wyżej, po drugiej stronie wejścia stał inny krzyż kamienny, który zaginął po II wojnie światowej w nieznanych dziś okolicznościach (patrz rysunek Hellmich 1923, Tab. 1(9)).

Informacje - istniejący krzyż
Materiał Forma Inskrypcja Wiek Aktualne miejsce
Granit Krzyż łaciński Brak Późne średniowiecze Przemieszczony
Wymiary
Wysokość Szerokość Grubość
Hellmich, 1923 116 cm 100 cm 15 cm
Degen, 1936/1937 125 cm 98 cm
Pomiar własny, 2013 127 cm 95 cm 14 cm
Krzyż kamienny, pokutny, pojednania, Jaksonów gm. Żórawina pow. wrocławski
rys. Hellmich, 1923, krzyż 1

Informacje - zaginiony krzyż
Materiał Forma Inskrypcja Wiek Aktualne miejsce
Granit Krzyż łaciński Brak Późne średniowiecze? Przemieszczony
Wymiary
Wysokość Szerokość Grubość
Hellmich, 1923 85 cm 73 cm 12 cm
Degen, 1936/1937 108 cm 75 cm
Krzyż kamienny, pokutny, pojednania, Jaksonów gm. Żórawina pow. wrocławski
rys. Hellmich, 1923, krzyż 2

Bibliografia

* Degen, Kurt. Die Bau- und Kunstdenkmäler des Landkreises Breslau. Frankfurt: Weidlich, 1965, s. 113, cytat: 1. Im W der Kirche, an der Friedhofsböschnung 2. Gleicher Standort (zestawienie dotyczy inwentaryzacji przeprowadzonej w latach 1936-1937).
* Hellmich, Max.  Steinerne Zeugen mittelalterlichen Rechtes in Schlesien. Steinkreuze, Bildstöcke, Staupsäulen, Galgen, Gerichtsstische. Liegnitz: 1923, s. 26(38), cytat: zu beiden Seiten der Steintreppe zur Kirche.
* Katalog zabytków sztuki w Polsce, Tom IV Zeszyt 2 Sobótka, Kąty Wrocławskie i okolice. Warszawa: 1991, s. 26 (inwentaryzacja przeprowadzana w latach 1977-1980).
* Lutsch, Hans. Die Kunstdenkmäler der Landkreise des Reg.-Bezirks Breslau. Breslau: 1889, s. 442.
* Milka, Józef.  Kamienne pomniki średniowiecznego prawa. Wrocław: 1979.
* Steller, Walther. Steinkreuze und Erinnerungsmale in Niederschlesien. W: Mitteilungen der Schlesischen Gesellschaft für Volkskunde. Breslau: 1934, cytat: a I. 6. Jackschönau (H) 2K.

piątek, 24 marca 2017

Atrybuty świętych

Atrybut (z łac. attribuo przypisać, przydzielić) -  cecha, istotna właściwość, przymiot.

W sensie filozoficznym istotna (nieodłączna) i pierwotna, podstawowa właściwość rzeczy, przeciwieństwo akcydensu - cechy zmiennej, zależnej, nieistotnej. W sztuce przedmiot symboliczny, godło, znak rozpoznawczy.

W zakresie nas interesującym w sztukach plastycznych '''atrybut''' to przedmiot o charakterze symbolicznym związany z życiem danej postaci, znak rozpoznawczy przedstawianej osoby nawiązujący do jej życia lub legendy. Tak rozumiane atrybuty występowały już w starożytności. W mitologii babilońskiej atrybutami Marduka było berło na tronie i święte zwierzęta (konie, psy i smoki). Mocno rozbudowane były atrybuty greckich bogów i herosów. Przykładowo Zeusa symbolizowały piorun, berło, egida (jego tarcza), orzeł, Atenę można było rozpoznać po tarczy, sowie, włóczni, hełmie, drzewie oliwnym, a  Heraklesa po sękatej maczudze, łuku i skórze Lwa nemejskiego. Po trójzębie zawsze rozpoznamy Posejdona (Neptuna). Główne słowiańskie bóstwo czworogłowego Światowida symbolizowały róg z miodem, miecz, nieboskłon.

Znajomość atrybutów jest niezbędna przy interpretacji chrześcijańskiej ikonografii. Początkowo chrześcijanie posługiwali się nimi bardzo rzadko. Dopiero od V w. zaczęto stosować symbole przy wizerunkach ewangelistów, a później wszystkich apostołów, np. klucze św. Piotra, i w końcu większości świętych i postaci biblijnych, np. baranek Jana Chrzciciela.  Rozkwit atrybutów w ikonografii chrześcijańskiej nastąpił w późnym średniowieczu pod wpływem dewocyjnej literatury hagiograficznej, głównie "bestsellerowej" Złotej legendy (Legenda aurea) Jakuba de Voragine, włoskiego dominikanina, następnie arcybiskupa Genui żyjącego w latach 1238-1298. O popularności tego zbioru żywotów świętych, legend hagiograficznych i opowiadań apokryficznych, ułożonych w porządku kalendarza kościelnego świadczy liczba zachowanych, pięknie iluminowanych i zdobionych rękopisów, przekraczająca tysiąc.

Św. Barbara z jej indywidualnymi atrybutami:
 wieża z trzema okienkami, kielich z hostią, miecz. 
 Ludowa płaskorzeźba z 1863 r.
 na Bożej Męce w Korantce w pow. myślenickim. 
W sztuce sakralnej należy wyróżnić atrybuty:
* uniwersalne - będące oznaką świętości i dotyczące wszystkich postaci. Takimi atrybutami są aureola, nimb, rzeźbiony lub malowany baldachim

* ogólne - charakteryzujące pewien typ, grupę osób i umieszczane w celu zaznaczenia przynależności przedstawianej postaci do danej grupy. Tu należą:
** zwój pisma lub księga, które są atrybutami apostołów, ojców Kościoła, założycieli zakonów
** palma, korona lub narzędzia męczeństwa, które pozwalają rozpoznać męczennika
** insygnia urzędu (pastorał, tiara, mitra) lub strój, będące atrybutami papieży, biskupów, zakonników itd.
** lilie -  wskazujące na dziewice
** czaszka - asceci i pokutnicy
** berło - książęta i królowie
** makieta kościoła - fundatorzy lub założyciele kościołów lub klasztorów
** pióro - Ewangeliści, Ojcowie Kościoła, doktorzy Kościoła i pisarze chrześcijańscy.

* indywidualne  - określające konkretną osobę. Atrybuty indywidualne można podzielić na:
** mające bezpośrednią genezę historyczną. Do takich należą np. klucze św. Piotra, naczynia z olejem św. Marii Magdaleny
** nawiązujące do męczeństwa w przypadku męczenników, np. złamane koło św. Katarzyny Aleksandryjskiej, krata (ruszt) św. Wawrzyńca (1)
** wskazujące na rodzaj działalności osoby, niekiedy symbolicznie, np. organy św. Cecylii, sztalugi św. Łukasza
** wywodzące się z legendy, np. smok św. Jerzego czy czara z trucizną św. Jana Apostoła
** powstałe na podstawie dowolnej interpretacji etymologii oraz imion świętych. Do takich należy św. Dominik (Guzmán) przedstawiany z psem trzymającym w pysku żagiew, co jest aluzją do ''canis Domini'' (''psa pańskiego'') wynikającą z  gry słów - ''Dominicanus'' i jednocześnie nawiązującą do funkcji braci Zakonu Kaznodziejskiego mających strzec kościoła jak psy
** odnoszące się do szczególnych cnót lub rysów charakteru świętego, np. płonące serce św. Augustyna
** przemienione z innego pierwotnie atrybutu, np. wieża, będąca symbolem męczeństwa św. Barbary, stała się w sztuce ludowej lufą armatnią lub szybem kopalni.

Poszczególni święci mogą być przedstawiani z kombinacją kilku atrybutów uniwersalnych, ogólnych i indywidualnych. św. Jan Nepomucen ma zawsze uniwersalną aureolę, atrybuty ogólne: palmę wskazującą na męczeństwo, strój prezbitra oznajmujący przynależność do stanu kapłańskiego, nieraz księgę, która pokazuje, że zalicza się do uczonych teologów lub stułę w ręku, gdyż był spowiednikiem, żebrak przed nim, że jałmużnikiem.  Pięć gwiazd w aureoli to już indywidualny atrybut mający symbolizować pięć ciał niebieskich, które ukazały się w momencie śmierci Jana w nurtach Wełatawy, jest to nawiązanie do pięciu ran Chrystusa i do słowa. Kolejne indywidualne atrybuty nawiązują do przyczyny męczeństwa, zachowania tajemnicy spowiedzi. Jeżeli pojawia się księga, to zamknięta na kłódkę. Do tego samego nawiązuje przedstawienie Nepomucena z palcem na ustach. Św. Jan Nepomucen ma tak dużo atrybutów, że nieraz przedstawiany jest z aniołkami, które trzymają część z nich (1, 2, 3, 4, 5).

czwartek, 23 marca 2017

Średniowieczny kamienny krzyż w Damianowicach w powiecie wrocławskim

Damianowice gm. Kobieryce krzyż kamienny, pokutny, krzyż pojednania
Krzyż kamienny w Damianowicach (fot. 2013)
Damianowice (niem. Damsdorf) gmina Kobierzyce, powiat wrocławski.

Przy skrzyżowaniu szosy z Dobkowic w kierunku Rękowa, z drogą w głąb wsi Damianowice, stoi średniowieczny(Katalog..., 1991, s. 13) krzyż kamienny wykuty w jednym bloku granitu. Przez badaczy niemieckich uważany był za zabytek średniowiecznego prawa jako tzw. krzyż pokutny, inaczej pojednania (Sühnekreuze)(Kutzer, 1909/1910, s. 412) (Hellmich, 1923, s. 24) (Steller, 1934) (Degen, 1965, s. 36). Tak samo określany jest w polskiej powojennej literaturze(Milka, 1979). Należy zauważyć, że mianem krzyży pokutnych utarło się nazywać wszystkie kamienne monolitowe krzyże kamienne, w Polsce spotykane głównie na Dolnym Śląsku, niezależnie od rzeczywistego powodu ich fundacji, który najczęściej nie jest znany(Dobrzyniecki, 2010).

Damianowice krzyż kamienny, pokutny, krzyż pojednania
Tył kamiennego krzyża w Damianowicach (fot. 2013)
W przypadku krzyża z Damianowic hipoteza o jego pochodzeniu, wywodzącym się z realizacji przez zabójcę jednego z warunków ugody (umowy pojednawczej) z rodziną zabitego (krzyż pokutny sensu stricto), jest uprawdopodobniona znajdującym się na nim znakiem. Według opisu i rysunku Paula Kutzera sprzed stu lat(Kutzer, 1909/1910, rys. 6)(fot.) oraz rysunku Maxa Hellmicha z 1923 r.(Hellmich, 1923, tabl. 1-5) (fot.).  krzyż posiada w dolnej części ryt topora. Informację tę potwierdza również opis w katalogu zabytków byłego powiatu wrocławskiego, wydanym w 1965 r., ale opartym na inwentaryzacji z lat 1935-1937(Degen, 1965, s. 36). Aktualnie krzyż jest zakopany głęboko w ziemię i rytu kończącego się, według rysunków sprzed wieku, w połowie dolnej części pionowej belki, nie widać. Rysunki Pula Kutzera i Maxa Hellmicha umieszczają topór w tym samym miejscu, różnią się jednak kształtem. Nie można stwierdzić, który jest bliższy prawdy. Starszy sporządzony jest realistycznie, ale nie wiadomo, czy nie jest to swoista licentia poetica w przedstawieniu szczegółów. Kilkanaście lat późniejszy jest schematyczny. Należy też brać pod uwagę, że jego autor Max Hellmich, twórca przytaczanego pierwszego opracowania, starającego się ująć całościowo problematykę śląskich krzyży kamiennych, posługiwał się w swej pracy pomocą lokalnych informatorów, którzy przesyłali mu informacje i części krzyży nie widział osobiście. Intrygujące jest również to, że podaje on wysokość 150 cm, wspominany katalog oparty na wizji z roku 1936/37 określa ją na 100 cm, a mimo to potwierdza istnienie rytu, chociaż nie mógł on być po obniżeniu się krzyża o 50 cm widoczny. Oczywiście, jeżeli uznamy, że oba rysunki były prawidłowe, co jednak jest potwierdzone pośrednio tym, że dziś nie widać nawet kawałka rysunku topora. Zmniejszenie wysokości krzyża możliwe było tylko przez głębsze wkopanie go w ziemię lub uszkodzenie dolnej części pionowej belki, gdyż górna część krzyża jest dobrze zachowana. Należałoby przyjąć, że inwentaryzacja zabytków przeprowadzana na potrzeby katalogu oparła się co do rytu na ustaleniach wcześniejszych autorów, których prace są zresztą w katalogu podawane w bibliografii.
Rysunek Paul Kutzer, krzyż Damianowice, pojednania, pokutny
rys. Kutzer, 1909/1910
Rysunek Hellmich, krzyż Damianowice, pojednania, pokutny
rys. Hellmich, 1923
Wracając do znaczenia samego rytu, to jak stwierdziłem wyżej, to część badaczy uważa, że krzyże z wyrytymi na nich narzędziami zbrodni są krzyżami pokutnymi(Maisel, 1982) i właśnie ten ryt pozwala z dużym prawdopodobieństwem wyodrębnić je spośród ogółu archaicznych krzyży, mogących być również krzyżami pamiątkowymi, dewocyjnymi czy granicznymi(Maisel, 1989). Pojawiają się jednak wątpliwości, czy konkretny ryt przedstawia narzędzie zbrodni, czy też może jest symbolem np. profesji czy stanu zabitego lub zmarłego, którego upamiętnia krzyż, np. miecz w przypadku rycerza. Niewątpliwie jednak pojawienie się takiego symbolu daje dużą pewność, że upamiętnia on tragiczne zdarzenie. W przypadku jednak braku powiązanego z danym zabytkiem dokumentu (umowy) czy innego pewnego przekazu nie daje gwarancji, że jest to krzyż pokutny, gdyż może być to również krzyż pamiątkowy wystawiony przez rodzinę zabitego(Dobrzyniecki, 2010). Reasumując, z dużym prawdopodobieństwem można stwierdzić, że krzyż w Damianowicach jest związany z czyjąś tragiczną śmiercią, a z pewną dozą ostrożności, że jest to krzyż pokutny wystawiony przez zabójcę w ramach umowy kompozycyjnej. Te z umów kompozycyjnych, które zawierały zobowiązanie zabójcy do ufundowania krzyża lub kapliczki pokutnej, często wskazywały też miejsce ich ustawienia. Mogło to być miejsce zdarzenia, miejsce pochówku lub inne miejsce wskazane przez rodzinę zabitego(Maisel, 1982)(Adamska, Nocuń, 2004). Z wiekami zacierała się pamięć okolicznych mieszkańców o przyczynach wystawienia krzyża i często zdarzało się, że były one przenoszone jako ciekawe "starożytności". Umieszczano je pod kościołami, czasami wmurowywano w mur cmentarzy przykościelnych przy okazji ich stawiania lub remontów. Nieraz po prostu ustawiano w bardziej reprezentacyjnym miejscu: na skrzyżowaniu dróg, przy głównej ulicy miejscowości, czy też gromadzono w jednym miejscu, jak w nieodległych od Damianowic Galowicach, gdzie miejsce ustawienia 3 krzyży zaczęto nazywać Dreikreuzgewende(Degen, 1965), lub w Wierzbnej w powiecie świdnickim, gdzie w celach kolekcjonerskich zgromadzono w parku przypałacowym 7 kamiennych krzyży(Scheer, 1987, s. 40-41). Przez ostatnie sto kilkadziesiąt lat krzyż w Damianowicach nie był przemieszczany. Nie wiadomo, czy znajduje się w pierwotnym miejscu położenia, chociaż usytuowanie na skraju wsi przy skrzyżowaniu dróg powoduje takie domysły(Milka, 1979). Ustalenie faktu położenia krzyża w pierwotnym miejscu może mieć znaczenie ze względu na hipotezę związaną z tym, że osoby tracące życie gwałtownie, które nie przyjęły sakramentów, nie mogły być grzebane w poświęconej ziemi cmentarza i były chowane nieraz w miejscu zabójstwa, a taki krzyż równocześnie upamiętniał miejsce pochówku. Ewentualne badania archeologiczne mogłyby pomóc w ustaleniu powodu fundacji.
jego istnienie uprawdopodabnia w niewielkim stopniu, że jest to rzeczywiście krzyż pokutny. Część badaczy uznaje, że krzyże z wyrytymi na nich narzędziami zbrodni są krzyżami pokutnymi

Dawniej dominowało przekonanie o własnoręcznym odkuwaniu krzyży przez zabójców. Opinia ta powielana jest także często współcześnie i utrwalana powszechnie nawet przez publikacje poświęcone tematowi(Wojecki, 2011, s. 5), pomimo że spotyka się z nieraz gwałtownym sprzeciwem niektórych badaczy. Podnoszą oni konieczność posiadania odpowiednich umiejętności i narzędzi, co ich zdaniem wyklucza całkowicie możliwość obrobienia kamiennego bloku przez przypadkową osobę(Dobrzyniecki, 2010). Pogląd o konieczności samodzielnego wykonania krzyża jest nie do utrzymania i funkcjonuje jako romantyczny mit. Nie można jednak chyba wykluczyć całkowicie tego typu przypadków. Niektóre z krzyży są obrobione tylko częściowo (np. z przodu). Przy założeniu, że wszystkie krzyże robione były przez fachowych rzemieślników, należałoby znaleźć wytłumaczenie tego typu niestaranności. Krzyż w Damianowicach, podobnie jak kilka innych krzyży w okolicach Wrocławia (Jaksonów, Przecławice, Żerniki we Wrocławiu), należy do tych wygładzonych z przodu i z odkutym tylko od kamiennego bloku, tyłem.

Położenie

* Na północno-zachodnim krańcu wsi. Przy drodze z Dobkowic do Rękowa na wysokości wjazdu do wsi (droga do Pustkowa Wilczkowskiego). Po północnej stronie szosy
* Współrzędne N: 50° 55' 15" E: 16° 51' 9"
* Na mapie

Informacje
Materiał Forma Inskrypcja Wiek Aktualne miejsce
Granit Krzyż łaciński Topór Późne średniowiecze In situ?
Wymiary
Wysokość Szerokość Grubość
Hellmich, 1923 150 cm 90 cm 18 cm
Degen, 1936/1937 100 cm 90 cm
Pomiar własny, 2013 99 cm 89 cm 21 cm

Bibliografia

* Adamska, Dagmara. Nocuń, Przemysław. Czu troste und czu hulffe des zele. Późnośredniowieczne ugody kompozycyjne z terenu Śląska. Śląski Kwartalnik Historyczny Sobótka. 2004, T. 59, Z. 2, s. 111-139.
* Degen, Kurt. Die Bau- und Kunstdenkmäler des Landkreises Breslau. Frankfurt: Weidlich, 1965, s. 36 (zestawienie dotyczy inwentaryzacji przeprowadzonej w latach 1936-1937).
* Dobrzyniecki, Arkadiusz.  Krzyże i kapliczki pokutne ziemi złotoryjskiej - historia pewnego mitu. W: Pomniki Dawnego Prawa, zeszyt 11-12, wrzesień-grudzień 2010, s. 35.
* Hellmich, Max.  Steinerne Zeugen mittelalterlichen Rechtes in Schlesien: Steinkreuze, Bildstocke, Staupsaulen, Galgen, Gerichtstische. Liegnitz: 1923, s. 24(22) oraz rys. tabl. 1-5.
* Katalog zabytków sztuki w Polsce. Tom IV Zeszyt 2 Sobótka, Kąty Wrocławskie i okolice. Warszawa: 1991, s. 13.
* Kutzer, Paul. Alte Steinkreuze in Schlesien. W: Schlesische Heimat-Blätter. Zeitschrift für schlesische Kultur. Nr 16, 3. Jg., 1909/10 s. 412-413 oraz rys. 6.
* Maisel, Witold. Archeologia prawna Polski. Warszawa-Poznań: 1982, s. 164-166.
* Maisel, Witold. Archeologia prawna Europy. Warszawa-Poznań: 1989, s. 182.
* Milka, Józef. Kamienne pomniki średniowiecznego prawa. Wrocław: 1979.
* Scheer, Andrzej. Krzyże pokutne ziemi świdnickiej. Świdnica: 1987, s. 40-41.
* Steller, Walther. Steinkreuze und Erinnerungsmale in Niederschlesien. W: Mitteilungen der Schlesischen Gesellschaft für Volkskunde. Breslau: 1934.
* Wojecki, Mieczysław i in. Szlakiem krzyży pokutnych po obu stronach Odry : kamienne zabytki dawnego prawa : informator-przewodnik turystyczny terenu Euroregionu-Sprewa-Nysa-Bóbr. Zielona Góra: Lubuska Regionalna Organizacja Turystyczna "Lotur", 2011, s. 5.

wtorek, 21 marca 2017

Monolitowy kamienny krzyż w Bogunowie gm. Żórawina pow. wrocławski

Krzyż kamienny, pojednania, Bogunów gm. Żórawina
Kamienny krzyż monolitowy w Bogunowie (fot. 2012)
Bogunów (niem. Bogenau), gm. Żórawina,  w powiecie wrocławskim.

Krzyż kamienny z granitu. Utrącone jedno ramię. Według katalogu zabytków sztuki w Polsce krzyż średniowieczny(Katalog..., 1991, s. 7).Tabliczka na murze obok krzyża firmowana przez Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków i PTTK Bractwo Krzyżowców głosi, że jest to ''Krzyż pokutny XIV-XVI w., stawiany przez zabójcę na miejscu zbrodni'', co jest informacją niepopartą źródłami ani badaniami archeologicznymi i opiera się na nieuprawnionym przekonaniu, że wszystkie stare kamienne monolitowe krzyże, są krzyżami pokutnymi. Ta naciągana teoria powstała wskutek niepodjęcia badań nad tematem umów kompozycyjnych i krzyży czy kapliczek pokutnych przez historyków prawa. Zabytki te zainteresowały natomiast krajoznawców praktyków, którzy w dążeniu do uatrakcyjnienia terenów, które reprezentują, stworzyli  romantyczną mitologię krzyży pokutnych, pojednań pod tymi krzyżami, wykuwania ich własnoręcznie przez zabójców i wszystkim starym kamiennym monolitowym krzyżom przypisali bez żądnych badań tak atrakcyjne turystycznie przymioty.

Szkic M. Hellmicha 1923, krzyż pokutny, pojednania Bogunów
Szkic M. Hellmicha 1923,
Z rysunku Maxa Hellmicha wynika, że krzyż ma formę krzyża łacińskiego(Hellmich, 1923, s 24(7). Hellmich podaje też wysokość - 162 cm, czyli o 30 cm więcej niż dziś(Hellmich, 1923, s. 24(7). Dokładnie te same wymiary, pomijając grubość podaje Kurt Degen w zestawieniu zabytków powiatu wrocławskiego opracowanym na podstawie inwentaryzacji z lat 1936/37(Degen, 1965, s. 34).
Krzyż jest przez mieszkańców wsi bielony corocznie wraz z drzewami. Kiedyś (przełom XX i XXI w.) był też ogrodzony zużytymi oponami.

Obłamanie ramienia nastąpiło w nieustalonym czasie ale przed latami 20. XX w. W takim stanie przedstawił go na szkicu Max Hellmich(Hellimich, 1923, rysunek Tablica 1(1)). Nie ma żadnych informacji na temat przemieszczania krzyża.

Krzyż stoi w centrum wsi, przy głównej drodze, po lewej stronie jadąc w kierunku Węgier, przed murem dawnych zabudowań dworskich, na ich granicy z posesją nr 21.  Położenie na mapie.

Informacje
Materiał Forma Inskrypcja Wiek Aktualne miejsce
Granit Krzyż łaciński Brak Późne Średniowiecze In situ?
Wymiary
Wysokość Szerokość Grubość
Hellmich, 1923 162 cm 67 cm 10 cm
Degen, 1936/1937 162 cm 67 cm
Pomiar własny, 2012 130 cm 70 cm 10 cm

Bibliografia

* Degen, Kurt. Die Bau- und Kunstdenkmäler des Landkreises Breslau. Frankfurt: Weidlich, 1965, s. 34.
* Hellmich, Max, Steinerne Zeugen mittelalterlichen Rechtes in Schlesien. Steinkreuze, Bildstöcke, Staupsäulen, Galgen, Gerichtsstische. Liegnitz: 1923, s. 24(7).
* Katalog zabytków sztuki w Polsce, Tom IV Zeszyt 2: Sobótka, Kąty Wrocławskie i okolice. Warszawa: 1991, s. 7.
* Milka, Józef.  Kamienne pomniki średniowiecznego prawa. Wrocław: 1979 - podaje, że krzyż znajduje się przy kościele (w miejscowości nie ma kościoła).
* Steller, Walther. Steinkreuze und Erinnerungsmale in Niederschlesien. W: Mitteilungen der Schlesischen Gesellschaft für Volkskunde. Breslau: 1934.

piątek, 17 marca 2017

Późnogotycka kapliczka słupowa w Tyńcu Małym koło Wrocławia

Kapliczka pokutna, Tyniec Mały gm. Kobierzyce pow.wrocławski
1. Kapliczka słupowa w Tyńcu Małym (fot. 2012)
Tyniec Mały (niem. Tinz bei Domslau, Klein Tinz) gm. Kobierzyce pow. wrocławski.

Na skwerze przed kościołem (na południowy wschód od niego) stoi piaskowcowa, późnogotycka (Degen, 1965, s. 305) kapliczka słupowa datowana przez Katalog zabytków sztuki w Polsce na XV-XVI w(Katalog ..., 1991, s. 149). Wcześniej stała  pod murem cmentarza kościelnego w okolicy bramy z tej samej strony kościoła (jeszcze w 2006 r.). Znajdowała się tam już w latach 30. XX w., a wcześniej na skwerze na północny zachód od kościoła (Degen, 1965, s 303 i 305). Nie wiadomo kiedy dokładnie następowały przeniesienia. W aktualnym miejscu stał wcześniej drewniany krzyż, widoczny już na pocztówce z początków XX w. (zdjęcie w galerii), do której zdjęcie zostało wykonane prawdopodobnie przed 1906 r. Na pocztówce tej nie ma jeszcze kapliczki przy murze cmentarza.

Kapliczka o wysokości 2,30 m wykonana jest z jednego bloku piaskowca. Czworoboczny filar został kiedyś wzmocniony żelaznymi obejmami. Wzmocnienia dokonano  przed  1936/37 r. gdyż informację o wzmocnieniu podaje K. Degen(Degen, 1965, s. 305), być może podczas przenosin kapliczki.  Zakończona dwuspadowo, z wnęką zamkniętą odcinkiem nieregularnego łuku. Piaskowiec mocno zwietrzały. W latach 30. XX w. we wnęce znajdował się, współczesny czasom, olejny obraz Matki Boskiej malowany na blasze(Degen, 1965, s. 305).

Kapliczka w Tyńcu Małym przedstawiana jest jako kapliczka pokutna (w przewodnikach, na stronach internetowych, stronach gminy czy nawet jej dokumentach urzędowych, jak np. ''Uchwała nr XIX/214/12 Rady Gminy Kobierzyce z dnia 25 maja 2012 r.w sprawie zatwierdzenia Sołeckiej Strategii Rozwoju dla wsi Tyniec Mały w Gminie Kobierzyce''). Pomimo sceptycyzmu zajmujących się historią prawa i archeologią prawną naukowców(Maisel, 1982, s. 164-166)(Dobrzyniecki, 2009, s. 7-21)(Dobrzyniecki, 2010, s. 32-37) praktycznie wszystkie monolitowe kamienne krzyże i kapliczki zaczęto, również w literaturze popularnonaukowej i krajoznawczej, zaliczać do pokutnych. Tymczasem ta "atrakcyjna" turystycznie kwalifikacja w odniesieniu do wielu obiektów jest nieprawdziwa, a co najmniej niepotwierdzona źródłowo lub badaniami archeologicznymi. Mogły to być również krzyże czy kapliczki wotywne, wystawione w dowód wdzięczności, czy dla upamiętnienia wypadku. Nawet krzyże czy kapliczki wystawione w związku z zabójstwem nie musiały być pokutnymi, czyli wystawianymi przez zabójcę w wyniku umowy kompozycyjnej (pojednawczej pomiędzy zabójcą a rodziną zabitego), lecz fundowane przez rodzinę zabitego. Nieraz były to latarnie zmarłych (Szymanów, Lubnów)(Adamska, 2006), zwłaszcza przy cmentarzach. Jedną  z przyczyn kłopotów z interpretacją tych zabytków jest to, że krzyże i kapliczki pokutne na terenie Polski występowały przede wszystkim na Śląsku i związane były z kręgiem dawnej niemieckiej kultury prawnej, która dotarła wraz z migracją osadników począwszy od XIII w., a wielowiekowa ciągłość kulturowa, w kontekście której istniały, została gwałtownie przerwana po II wojnie światowej. W związku z brakiem inskrypcji, źródeł i badań nie można stwierdzić intencji, w jakiej ufundowana została kapliczka w Tyńcu Małym.

Głowica kapliczki w Tyńcu Małym, kapliczka pokutna
2. Głowica kapliczki w Tyńcu Małym (fot. 2012)
Głowica kapliczki w Tyńcu Mały, kapliczka pokutna
3. Głowica kapliczki w Tyńcu Małym (fot. 2012)
Wzmocnienie filara kapliczki w Tyńcu Małym, kapliczka pokutna
4. Wzmocnienie filaru kapliczki w Tyńcu Małym (fot. 2012)
Tyniec Mały pocztówka z początku XX w.
5. Pocztówka z pocz. XX w. 

Bibliografia

* Degen, Kurt. Die Bau- und Kunstdenkmäler des Landkreises Breslau. Frankfurt: Weidlich, 1965, rys. s. 303 i s. 305 (zestawienie dotyczy inwentaryzacji przeprowadzonej w latach 1936-1937).
* Adamska, Dagmara. O wołowskim staroście Janie von Debitsch w świetle źródeł archeologicznych, ikonograficznych i pisanych. W: Mundus hominis - cywilizacja, kultura, natura. Wokół interdyscyplinarności badań historycznych. Wrocław: 2006, s. 515-523.
* Dobrzyniecki, Arkadiusz. Dlaczego nie - pokutne? Problem funkcji kamiennych krzyży na Ziemi Świdnickiej.  W: Rocznik Świdnicki Tom 37, 2009. Świdnica: Towarzystwo Regionalne Ziemi Świdnickiej, 2010, s. 7-21.
* Dobrzyniecki, Arkadiusz. Krzyże i kapliczki przydrożne ziemi złotoryjskiej - historia pewnego mitu. W: Pomniki Dawnego Prawa. 11-12, wrzesień-grudzień 2010, s. 32-37.
Katalog zabytków sztuki w Polsce, Tom IV Zeszyt 2 Sobótka, Kąty Wrocławskie i okolice. Warszawa: 1991, s. 149 (inwentaryzacja przeprowadzana w latach 1977-1980).
* Maisel, Witold. Archeologia prawna Polski. Warszawa: PWN, 1982, s. 164-166.