środa, 12 sierpnia 2009

Chronostych

Chronostych, chronogram to jeden ze sposobów zapisywania dat rocznych, stosowany w okresie baroku. Można go spotkać na barokowych budowlach, również na cokołach wolonstojących barokowych figur.  W ten sposób prezentowana jest data związana z obiektem, najczęściej data  jego powstania. 


Chronogram, chronostych na figurze św. Jana Nepomucena we Wrocławiu
1.  Chronostych na cokole figury św. Jana Nepomucena na skwerze przy ul. Szewskiej we Wrocławiu

 Chronostych, chronogram informujący o  dacie renowacji figury św. Jana Nepomucena, stojącej na moście z 1565 r. na Białej Lądeckiej w Lądku-Zdroju
2. Chronostych informujący o  dacie renowacji figury św. Jana Nepomucena, stojącej na moście z 1565 r. na Białej Lądeckiej w Lądku-Zdroju

Data roczna jest w chronogramie "ukryta" w treści  inskrypcji. Chronogram to coś w rodzaju łamigłówki wykorzystującej fakt, że w alfabecie łacińskim  niektóre  litery  pełnią jednocześnie funkcje cyfr rzymskich. I=1, V=2, X=10, L=50, C=100, D=500, M=1000. Do zapisania   daty używano cytatów z Pisma Świętego lub tworzono wierszowane inskrypcje. Tekst powinien mieć związek z datą. Aby ją odczytać należy zsumować wartości liczbowe liter będących jednocześnie cyframi. Dla ułatwienia litery te wyróżniano odmiennym krojem.

Chronostych w języku niemieckim informujący o dacie powstania figury św. Jana Nepomucena w Pogalewie Małym w powiecie wołowskim
3. Chronostych w języku niemieckim informujący o dacie powstania figury św. Jana Nepomucena w Pogalewie Małym w powiecie wołowskim
Chronostych, chronogram informujący od dacie odnowienia i przeniesienia figury św. Jana Nepomucena
4. Chronostych w języku czeskim informujący od dacie odnowienia i przeniesienia figury św. Jana Nepomucena

''haeC est ConstrVCta pro gLorIa aC VeneratIone IesV MarIae IosephI IpsI VsqVe beatae ConsangVInItatIs ChrIstI''  (To jest budowla dla chwały i czci Jezusa, Marii, Józefa, ich samych oraz błogosławionych krewnych Chrystusa) głosi napis w pocysterskim  kościele św. Józefa w Krzeszowie,  umieszczony nad emporą organową,  pomiędzy namalowanymi tam czterema ewangelistami. Podaje on jednocześnie datę rozpoczęcia prac malarskich w kościele. Wyróżnione litery będące jednocześnie cyframi to:
C+C+V+C +L+I+C+V+I+I+V+M+I+I+I+I+I+V+V+C+V+I+I+I+C+I+I 
czyli
100+100+5+100+50+1+100+ 5+1+1+5+1000+1+1+1+1+1+5+5+100+5+1+1+1+100+1+1,
a więc rok 1693.
Należy zwrócić uwagę, że w tekście nie pojawia się ani jedna zbędna litera – cyfra.


Określenia chronogram i chronostych są współcześnie używane zamiennie.  Należy jednak pamiętać, że  chronogram to sam tekst, zapis daty. Natomiast określenie chronostych odnosi się do  formy tego tekstu.   W uproszczeniu chronogram to litery-cyfry układające się w datę, a chronostych to wiersz, w którym prezentowany jest chronogram. 

Ten charakterystycznie dla baroku udziwniony sposób datowania  stosowany był nie tylko na inskrypcjach ale i w twórczości literackiej, a także naukowej.  Pochodzący ze Lwowa Michał Boym, jezuicki misjonarz na Dalekim Wschodzie i wysłannik cesarza Chin do papieża, a jednocześnie botanik, w swym dziele ''Flora  Sinensis'' (Flora Chin) zadedykowanym cesarzowi Leopoldowi I,  w każdym wierszu dzieła umieszcza rok koronacji swego mecenasa na króla Węgier (1655).

Chronostychy tworzone były zasadniczo w języku łacińskim, którym kościół katolicki posługiwał się nadal w okresie baroku  nie tylko w liturgii. W krajach niemieckojęzycznych zadarzały  się jednak również chronostychy po niemiecku.  Na terenie Czech pojawiły się incydentalnie w XIX w. chronostychy w języku czeskim.   Było to wynikiem tzw.  Czeskiego Odrodzenia Narodowego, gdy po kilkusetletnim upadku rodzimego języka na rzecz niemieckiego,  zaczął się on odradzać, a Czesi przykładali dużą wagę do jego promocji. W okresie gdy ten sposób przedstawiania dat wyszedł już z użycia i był uważany za zamierzchłą, wydumaną ciekawostkę, w Czechach potrafiono  trudzić się nad układaniem chronostychów dotyczących remontu figur, po to aby zaznaczyć, że po czesku też tak można. W ten spsób na figurach istnieje nieraz oryginalny chronostych z XVIII w. w języku łacińskim, dotyczący fundacji figury, oraz napis w formie chronostychu po czesku z połowy XIX w., dotyczący jej remontu czy przeniesienia. Tak jest np. z figurą św. Jana Nepomucena w Pardubicach. Na przedniej ścianie cokołu łaciński chronostych podaje datę powstania pomnika - 1747, a na ścianie tylnej tego cokołu, chronostych w języku czeskim informuje o przeniesieniu figury (fot. 4). 

Ćwiczenie.
Jakie lata podają chronostychy:

  1. łaciński, informujący o dacie powstania  figury św. Jana Nepomucena  przed kościołem świętego Macieja we Wrocławiu (fot. 1) 
  2. łaciński, informujący o  dacie renowacji figury św. Jana Nepomucena, stojącej na moście z 1565 r. na Białej Lądeckiej w Lądku-Zdroju (fot. 2)
  3. niemiecki, informujący o dacie powstania figury św. Jana Nepomucena w Pogalewie Małym w powiecie wołowskim
  4. czeski, informujący od dacie odnowienia i przeniesienia figury św. Jana Nepomucena
Odpowiedzi