wtorek, 13 grudnia 2016

Ludowa figura przydrożna z początku XVII w. w Dobczycach

Dobczyce Małopolska, figura z pocz. XVII w. (1604), Chrystus Frasobliwy
1. Figura z I poł. XVII w. w Dobczycach (fot. 2013)
Dobczyce powiat myślenicki województwo małopolskie.
W niewielkim skansenie u podnóża królewskiego zamku w Dobczycach znajduje się jedna z najstarszych ludowych kapliczek przydrożnych na terenie Polski. Pochodząca najprawdopodobniej z początku XVII w. piaskowcowa figura z płaskorzeźbami i krzyżem z rzeźbą Ukrzyżowanego stała do początku lat 80. XX w. na rozstaju dróg w pobliżu zabudowań folwarku Gaik, będącego częścią poddobczyckiej wsi Brzezowa. Została przeniesiona w związku z zalaniem tego terenu w 1986 r. przez wody Jeziora Dobczyckiego, utworzonego poprzez spiętrzenie zaporą wód rzeki Raby.

Mierząca ok. 230 cm figura składa się z prostopadłościennego postumentu na planie kwadratu, stojącego na, również prostopadłościennej, podstawie na planie kwadratu o dłuższym boku, ustawionej z kolei na kwadratowej płycie o jeszcze dłuższym boku. Tak ukształtowany filar zakończony jest kwadratową płytą, będącą jednocześnie gzymsem, na której spoczywa czworościenna kapliczka z płaskorzeźbami, zakończona czterospadowym daszkiem zwieńczonym krzyżem z rzeźbą Chrystusa Ukrzyżowanego. Pod daszkiem biegnie naokoło ozdoba w postaci poziomego szlaczka głęboko ciętych zębów. Również naroża kapliczki były prawdopodobnie ozdobnie profilowane, czego ślady, o nieczytelnym już jednak rysunku, zauważyć można na zdjęciu sprzed ostatniej renowacji (fot. 11). W  ścianach znajdują się płytkie wnęki (płyciny) o niezbyt regularnym obrysie, zakończone nieforemnymi łukami, a w nich płaskorzeźby. Z przodu ujęta z profilu postać Chrystusa Frasobliwego (fot. 1 i 6). W pozostałych wnękach kobiece wizerunki świętych, których nie da się rozpoznać ze względu na brak atrybutów. Z prawej strony z profilu (fot. 3), z tyłu (fot. 4) i z lewej (fot. 8) - frontalnie. Sposób traktowania i wykonania elementów architektonicznych, a zwłaszcza postaci ludzkich, wyraźnie wskazuje na dzieło  ludowego, nieuczonego, pozacechowego kamieniarza z duszą artysty. Osoby na płaskorzeźbach są nieproporcjonalne, w ich ujęciu uderza charakterystyczne dla sztuki prymitywnej skrócenie postaci. Głowy stanowią ponad 1/4 wysokości osoby, a uproszczone rysy twarzy o nieregularnym owalu  rzeźbione są prostymi nacięciami. Sposób formowania postaci Chrystusa na krzyżu (fot. 1 i 7) w bardziej plastyczny sposób oraz lepszy stan zachowania tej części figury nasuwają przypuszczenie, że  wyszła ona spod ręki innego, chociaż niewątpliwie również ludowego, artysty i stanowi późniejsze uzupełnienie (Małeta, 1978, s. 232-233)(Reinfuss, 1989, s.23).

Dobczyce pow. myślenicki, skansen, na pierwszym planie krzyż z 1604 r.
2. Skansen w Dobczycach (fot. 2013)
Z tyłu w dolnej części cokołu  wykuta jest data 1604 (fot. 9), uznawana za rok powstania kapliczki(Małeta, 1978, s. 232-233)(Reinfuss, 1989, s.23). Można mieć wątpliwości, czy data ta rzeczywiście została wykuta w 1604 r. i autentycznie poświadcza rok  powstania figury. Niewątpliwie najstarsza jest czworościenna kapliczka z płaskorzeźbami. Prawdopodobnie razem  nią lub niewiele później powstał wieńczący szczyt, krzyż z Chrystusem. Natomiast wątpliwe, że cokół jest z tego samego okresu. Przypuszczenie takie potwierdza krótka wzmianka o figurze w ''Katalogu zabytków sztuki w Polsce'' z 1951 r., która podaje, że postument pochodzi z 1839 r.(Katalog ..., 1951, s. 1) Tym niemniej również Katalog zabytków sztuki datuje kapliczkę na "zapewne 1. poł. XVII w.", "nie zauważając"  powyższej, dokładnej  daty 1604.

Kapliczka z Gaika jest jedną z najstarszych ludowych kapliczek przydrożnych. Moment  pojawienia się ludowych kapliczek nie jest przypadkowy. Reformacja w Polsce objęła przede wszystkim szlachtę i mieszczaństwo z większych ośrodków miejskich. Przez chłopstwo była odczuwana jako "pański wymysł", czyli coś obcego czy wręcz wrogiego. W tej sytuacji katolicki kontratak po soborze trydenckim zakończonym w 1563 r. skierowany został w pierwszym okresie na terenie Rzeczypospolitej na utrwalenie tego stanu wśród ludu. ''"W okresie wczesnej kontrreformacji sytuacja ta była zręcznie wykorzystywana przez jej propagatorów, szczególnie jezuitów, którzy wówczas to nasycili polski katolicyzm charakterystycznymi elementami "ludowymi", kultem świętych opiekunów codziennych spraw ludzkich, obrońców od najbardziej przyziemnych plag, a także akcją propagandowych pierwotnie pielgrzymek do miejsc cudownych, które pańszczyźnianym chłopom dawały możność oderwania się choć chwilowo od jarzma codzienności, przeżycia złudy wolnej wędrówki. Kult cudownych obrazów i rzeźb miał odegrać wielką rolę w kształtowaniu się rzeźby (i w ogóle sztuki) ludowej"(Piwocki, 1976, s. 132). Efektem tych działań było również pojawienie się figur przydrożnych z rzeźbami sakralnymi, nie tylko fundowanych przez wieś ale również będących dziełem wiejskich twórców. Taki był początek procesu, który doprowadził do powstania charakterystycznego polskiego krajobrazu przesiąkniętego nostalgią nadawaną mu przez krzyże, figury i kapliczki przydrożne.

Chrystus Frasobliwy, krzyż z pocz. XVII w. (1604 r.) Dobczyce pow. myślenicki
3. Chrystus Frasobliwy (fot. 2013)
Był to również początek rozwoju rzeźby ludowej, którego impulsem stało się pojawienie się zapotrzebowania ze strony ludu. Proces ten spowolniła zmiana stosunków wyznaniowych w XVII w., gdy większość szlachty powróciła do katolicyzmu, a kler nie musiał już "flirtować" z ludem i dopiero wzmocnienie finansowe chłopstwa dzięki reformom uwłaszczeniowym dało kolejny impuls "popytowy", który doprowadził do XIX-wiecznego rozkwitu rzeźby ludowej. Większość ludowej twórczości to rzeźba w drewnie, ale tam, gdzie były dogodne warunki materiałowe istniała też rzeźba w kamieniu, a  z racji trwałości materiału najstarsze zachowane zabytki, jak figura z Gaika, wspomniany, krzyż z Głogówka na Górnym Śląsku, czy pochodząca z 1620 r. figura przydrożna, znajdująca się na cmentarzu w Radoszycach, to twórczość w tym tworzywie. Oczywiście obróbka kamienia znana była na ziemiach polskich dużo wcześniej, również w czasach przedpaństwowych i oprócz śladów produkcji o charakterze użytkowym istnieją zabytki artystyczne.  Najwcześniejsze są zagadkowe rzeźby z góry Ślęży i jej okolicy (2 niedźwiedzie, Postać z rybą, Mnich, Grzyb). Badacze są zgodni co do ich kultowego charakteru, ale mają wątpliwości co do  datowania. Najczęściej przypisuje się je Celtom przebywającym na Śląsku pomiędzy III a I wiekiem p.n.e.Gieysztor, 1968, s. 25) Również sakralny charakter przypisywany jest tzw. "babom kamiennym". Są to prymitywnie wykonane rzeźby przedstawiające schematycznie zaznaczone twarze i elementy tułowia męskich postaci, odkryte w północnej Polsce, głównie na ziemiach zamieszkanych przez Prusów i sąsiadujących z nimi, ale też w Wielkopolsce. Przypuszcza się, że są to znaki nagrobne.  Badacze zgadzają się zasadniczo, że należy je wiązać z wpływami koczowniczych ludów  turko-tatarskich, ewentualnie scytyjskich i pochodzą z wczesnego średniowiecza(Urbańczyk, 1947, s. 61)(Słownik ..., 1961, s 67). Przyjęcie chrześcijaństwa wprowadziło ziemie polskie w krąg sztuki stylowej. Kamienne obiekty budowali i zdobili początkowo wyłącznie rzemieślnicy obcy. Korzystali jednak z pewnością przy wstępnej obróbce kamienia z pomocy miejscowych kamieniarzy.

4. Płaskorzeźba na bocznej ścianie (fot. 2013)
5. Płaskorzeźba na tylnej ścianie (fot. 2013)
6. Płaskorzeźba na bocznej ścianie (fot. 2013)
7. Daty na cokole (fot. 2013)
8. fot. Jan Świderski, lata 80. XX w.(Reinfuss, 1989)
9. fot. Jan Świderski, lata 80. XX w.(Reinfuss, 1989)

Bibliografia

* Gieysztor, Aleksander. Kultura artystyczna przed powstaniem państwa polskiego i jej rozwój w osiedlach wczesnomiejskich. W: Sztuka polska przedromańska i romańska do schyłku XIII w. Warszawa: 1968.
* Katalog zabytków sztuki w Polsce. Tom I województwo krakowskie zeszyt 9 powiat myślenicki. Warszawa: 1951.
* Kowalski, Władysław. Dobczyce. Brzozów: Muzeum Regionalne PTTK w Brzozowie, 1989.
* Małeta, Alicja. Z badań nad ludową rzeźbą kamienną okolic Wieliczki, Gdowa, Myślenic. Polska Sztuka Ludowa R. XXXII, 1978, nr 3-4.
* Piwocki, Ksawery. Rzeźba ludowa. Polska Sztuka Ludowa, 1976, nr 3-4.
* Reinfuss, Roman. Ludowa rzeźba kamienna w Polsce. Wrocław: 1989.
* Słownik starożytności słowiańskich tom I. Wrocław: 1961
* Urbańczyk, Stanisław. Religia pogańskich Słowian. Kraków: 1947.

Brak komentarzy:

Prześlij komentarz