środa, 10 sierpnia 2016

Katolicki święty przy prawosławnej świątyni. Szczyty-Dzięciołowo na Podlasiu.

Szczyty-Dzięciołowo (biał. Шчыты-Дзенцëлово) w gm. Orla, pow. bielski, woj. podlaskie.

Szczyty-Dzięciołowo pow. bielski. Św. Jan Nepomucen przy cerkwi.
Św. Jan Nepomucen przy cerkwi prawosławnej, do 1839 r. unickiej, w Szczytach-Dzięciołowie (fot. 2002)
Koło prawosławnej cerkwi położonej na wzgórku na uboczu wsi stoi  rokokowa rzeźba św. Jana Nepomucena z piaskowca, autorstwa Jana Chryzostoma Redlera, popularnego w XVIII w. polskiego rzeźbiarza, twórcy m.in. wystroju rzeźbiarskiego pałaców Potockich w Radzyniu Podlaskim i Branickich w Białymstoku ("Wersalu Podlaskiego"). Widok nietypowy nie tylko dlatego,  że figura katolickiego świętego ustawiona jest przy cerkwi ale także dlatego, że Podlasie nie jest regionem gdzie wolnostojące barokowe pomniki łatwo spotkać. 

Figura pochodzi z 1758 r. (Zabytki ..., 1992). Jej pierwotnym miejscem przeznaczenia był most na rzece Białej w Białymstoku, w okolicy pałacu, przy trakcie warszawsko-wileńskim. Podobno rzeźba nie przypadła fundatorowi, hetmanowi Janowi Klemensowi Branickiemu, do gustu i kazał ją postawić przy cerkwi greckokatolickiej w niedawno nabytych Szczytach-Dzięciołowie (Nepomuk w Białymstoku, również autorstwa Redlera, stanął dopiero w 1770 r.).  Była to poprzedniczka dzisiejszej cerkwi fundowanej w 1785 r. przez Jana Walentego Węgierskiego. Ojciec fundatora cerkwi, pułkownik Andrzej Węgierski, otrzymał majątek w Szczytach od hetmana Branickiego jako nagrodę za zasługi. Nie było również muru kamiennego, który powstał ok. 1850 r.
Postać Świętego w kontrapoście osadzona jest na czworobocznej, murowanej kolumnie z profilowanymi gzymsami u podstawy i głowicy oraz płycinami w trzonie. Kamienna rzeźba, proporcjonalnie duża w stosunku do kolumny, wyróżnia się typową dla rokoka płynnością i lekkością. Postać wydaje się dynamiczna, jakby miała właśnie "zejść z cokołu". Uderza ekstatycznym wyrazem twarzy i wyrazistymi rysami. Święty z natchnieniem adoruje trzymany na lewej ręce krzyż. Jego strój oddany jest bardzo szczegółowo - obficie pofałdowane sutanna i rokieta z ażurowym wykończeniem,  mantolet i biret.

Figura św. Jana Nepomucena w Szczytach-Dzięciołowie
Figura św. Jana Nepomucena z 1758 r. (fot. 2002)
Święty Jan nie ma prawego ramienia. Z jego utratą związana jest historia świadcząca o przywiązaniu miejscowej ludności do "swojego" świętego. Po włączeniu tych ziem do Cesarstwa Rosyjskiego władze podjęły działania mające na celu likwidację kościoła greckokatolickiego, jego wyznawców uznając za prawosławnych. W tej sytuacji kościół katolicki zażądał wydania figury. W 1839 r. pod cerkwią pojawiła się grupa parafian z Bielska Podlaskiego, mająca przewieźć Nepomucena do Bielska. Sprzeciwili się temu zdecydowanie mieszkańcy Szczytów. W wyniku rozgorzałej bójki utrącone zostało ramię świętego oraz aureola (Hochleitner, 2009) (Postołowicz, 1991). Nie wiadomo, czy te części zostały "odbite". Nepomucen jest uszkodzony do dziś (2002).

Problemy wyznaniowe Nepomucena ze Szczytów nie skończyły się. Prawosławny proboszcz parafii chętnie pozbyłby się Świętego, argumentując w 2012 r., że "nie był świętym prawosławnym". Znaczenie ma tu też konieczność kosztownej renowacji (O pomnik ..., 2012). Przed mieszkańcami rysuje się nowe wyzwanie, chociaż może po ponad 170 latach od konieczności przejścia na prawosławie i poprzedniej obrony Nepomuka również uznają, że to nie ich święty.

Św. Jan Nepomucen ze Szczytów-Dzęciołowa doczekał się swoistej rehabilitacji wizerunkowej. W konkursie na rzeźbę św. Jana, ogłoszonym przez miasto Białystok, wygrał projekt wzorowany na figurze z Dzięciołowa. Tym samym w 2011 r., dokładnie w miejscu, w którym miała stać pierwotnie, stanął jej "sobowtór". Co prawda mecenasi, podobnie jak w XVIII w., sarkali trochę na artystów za brak pełnego spełnienia ich wizji i nie przyznali I nagrody, ale, pewnie z powodu braku fantazji Branickiego, zrealizowali projekt uhonorowany II nagrodą, modyfikując go zresztą chyba ze szkodą (Święty Jan ..., 2011).

W cerkwi znajdują się obrazy Augustyna Mirysa, osiemnastowiecznego polskiego malarza pochodzenia szkocko-francuskiego, związanego z magnackimi dworami polskimi. Według informacji mieszkańców w latach 70. XX w. konserwator zabytków postanowił jeden z nich (Zdjęcie Chrystusa z krzyża) oddać do konserwacji do Warszawy. Parafianie, nie dowierzając, że obraz do nich powróci, nie pozwolili na to. Sprawa ciągnęła się do lat 90., kiedy to w końcu renowacja obrazu odbyła się, jednak na miejscu. Mieszkańcy swoją zdecydowaną postawą obronili również urokliwe miejsce przed oszpeceniem. W latach 80. XX. władze postanowiły postawić w pobliżu cerkwi blok z wielkiej płyty dla pracowników gospodarstwa rolnego. Nachodzeni przez mieszkańców urzędnicy gminni i wojewódzcy zrezygnowali z tego pomysłu.

Bibliografia

* Hochleitner, Janusz.  Św. Jan Nepomucen jako katolicki bohater kulturowy.  Studia Ełckie. 2009, 11.
* O pomnik św. Jana Nepomucena walczą katolicy i prawosławni. Kurier Poranny, 20 lipca 2012.
* Postołowicz, Leszek. Bitwa o św. Jana. Podlasie.  1991, 5.
* Święty Jan Nepomucen wróci nad rzekę Białą. Kurier Poranny, 2 sierpnia 2011.
* Zabytki architektury i budownictwa w Polsce, t. 3: Województwo białostockie. Warszawa: 1992.

Brak komentarzy:

Prześlij komentarz